عدد اکتان یک معیار مهم و شاخص استاندارد برای ارزیابی مقاومت سوخت در برابر پیش خودسوزی در موتور است. خودروهای مجهز به موتورهای توربوشارژ در شرایطی خاصی فعالیت دارند، برای نمونه فشار و حرارت درون سیلندرهای این نوع موتور بسیار زیاد است، اگر مقاومت سوخت در برابر این حجم از فشار پایین باشد، بیش از جرقهزدن شمع مشتعل میشود که منجر ناکزدن موتور میگردد. این حالت با کاهش کارایی موتور و ایجاد ضربات انفجاری مخرب به موتور آسیب وارد میکند. با این اوصاف عدد اکتان یک معیار مهم برای ارزیابی مقاومت بنزین است که در ایران این شاخص برای بنزین معمولی 87 است و برای بنزینهای سوپر عدد اکتان 95 را دارد.
هر چه عدد اکتان بالاتر باشد، سوخت دیرتر و در فشار بالاتر منفجر میشود و احتراق در زمان مناسب (پس از جرقه شمع) رخ میدهد. این مقاله به مقایسه بنزین ایران و کشورهای دیگر میپردازد.
تا انتها با اکستریم مگ همراه باشید
عدد اکتان چیست؟
برای سنجش میزان مقاومت و ظرفیت بنزین در مقابل پیش خودسوزی در محفظه موتور از عدد اکتان استفاده میشود. هنگامی که سوخت در سیلندر فشرده میگردد، جرقه شمع، احتراق کنترلشده را ایجاد میکند. اکتان نشان میدهد که سوخت تا چه اندازه میتواند تا قبل از اشتعال فشرده شود. سوختهایی که اکتان بالا دارند در مقابل فشردگی بیشتر هوا و بنزین مقاومتر هستند و دیرتر منفجر میشوند. در مقابل سوخت با اکتان پایینتر از حد مجاز، پیش از رسیدن جرقه شمع، مشتعل میگردد و پیش احتراقی رخ میدهد. این فرایند موجب میشود که دو موج گاز انفجاری مخالف در محفظه احتراق به وقوع بپیوندد که همدیگر را خنثی میکنند و ضربات شدیدی به قطعات موتور وارد مینمایند.
به بیان ساده، سوخت با اکتان بالا با سرعت و حرارت بیشتری فشرده شده و به یکباره و غیرقابلکنترل مشتعل نمیشود. این امر سبب میگردد که ضریب تراکم بالاتر و راندمان بیشتری در موتور ایجاد شود.
بیشتر بخوانید: علت هوا گرفتن باک بنزین خودرو چیست؟
عدد اکتان: معیارهای سنجش جهانی
قبل از هر چیز بهتر است با روشهای استاندارد اندازهگیری رقم اکتان بنزین آشنا شویم که به دو روش اصلی در جهان انجام میشود.
- عدد اکتان تحقیقاتی: این عدد اکتان را در شرایطی که خودرو در دور موتور پایین در حال حرکت است به دست میآورند که معیار اصلی سنج اکتان بنزین در اروپا و اکثر نقاط جهان است.
- عدد اکتان موتور: در این روش عدد را با شبیهسازی شرایط رانندگی سخت، دور موتور بالا و تحت بار زیاد اندازهگیری میکنند و همواره کمی پایینتر از RON است.
- شاخص ضد کوبش: این معیار ارزیابی بیشتر در آمریکا و کانادا رایج است و میانگین دو عدد RON و MON است.
البته در این مقاله، تمرکز اصلی بر RON خواهد بود که مبنای مقایسه جهانی است.
مقایسه عدد اکتان سوخت در ایران با کشورهای همسایه
کشورهای حوزه خلیجفارس یا همان گلف نیز بهمانند ایران دارای دو نوع سوخت با اکتان متفاوت هستند. شرکت آرامکو در عربستان سعودی دو نوع بنزین PG91 (۹۱ RON) و PG95 (۹۵ RON) تولید میکند. امارات متحده عربی بنزینهایی با اکتان ۹۱ (E-Plus 91)، ۹۵ (Special 95) و ۹۸ (Super 98) را به دست مردم خود میرساند. کشورهایی نظیر کویت، بحرین، عمان و اسرائیل نیز سوختهای ویژه ۹۵ RON را ارائه میکنند. کشورهای دیگری مانند عراق یا سوریه استاندارد سوخت پایینتری دارند.
با این اوصاف بیشتر کشورهای همسایه و منطقه، سوخت با رقم اکتان ۹۵ و تحت استانداردهای یورو پنج، سهم بزرگی از مصرف عادی رانندگان را تشکیل میدهد. بیشتر این کشورها به سمت افزایش کیفیت سوخت در حال حرکت هستند.
مطالعه کنید: در صورت ورود آب به باک سوخت خودروی دیزلی چه اتفاقی میافتد؟
بررسی وضعیت اکتان سوخت در اروپا و آمریکا
همانطور که قبلتر اشاره کردیم، سنجش اکتان سوخت در کانادا و آمریکا با شاخص «Anti-Knock Index» یا AKI نمایش داده میشود که میانگین دو معیار RON و MON یعنی (R+M)/2 است؛ بنابراین اکتان اعلامی در آمریکا با اروپا تفاوت دارد. آمریکا سوختهای با اکتان مختلف مانند اعداد ۸۷ (AKI)، ۸۹–۹۰ (AKI) و ۹۱–۹۴ (AKI) (این اعداد معادل حدود ۹۱ تا ۱۰۱ RON میشوند) را در اختیار مردم قرار میدهد.
کشورهایی اروپایی مانند انگلستان، فرانسه و آلمان سوخت بنزین معمول با اکتان 95 و بنزین ممتاز با عدد اکتان 98 (برخی مواقع تا ۱۰۰ RON) عرضه میکنند. اکتان سوخت استاندارد کشورهای اروپایی باتوجهبه آن کشور در محدوده 92 تا 95 RON قرار دارد و سوخت سوپر با اکتان 98 یا بالاتر ارائه میگردد.
مزایای سوخت با رقم اکتان بالا
سوختهایی با اکتان بالا، مزایای زیادی برای سیستم پیشرانه، مخصوصاً نوع توربوشارژر با ضریب تراکم بالا دارند.
- کاهش احتمال ناکزدن موتور: سوخت با رقم اکتان بالا از احتمال انفجار خودبهخودی و ناکزدن موتور جلوگیری میکند.
- افزایش بازدهی و شتاب: استفاده از سوخت با اکتان بیشتر ضریب تراکم موتور را افزایش میدهد که در نتیجه کارکرد و توان موتور بیشتر میشود.
- احتراق کنترلشدهتر: سوخت اکتان بالا به شمع اجازه میدهد که زمان مناسبتری برای جرقه داشته باشد. موتور در این شرایط در اوج فشردگی و حرارت، همزمان با حرکت پیستون به سمت بالا، احتراق بهینهتری را فراهم میکند.
- صرفهجویی در سوخت: مصرف سوخت خودروهایی که با سوخت باکیفیت و مناسب سیستم خود حرکت میکنند بهینهتر شده و آلایندگی کمتری تولید میکنند.
