چند وقتی است که بحث «فروش خودرو در بورس کالا» بر سر زبانها افتاده است. طی سالهای گذشته، بازار داخلی خودرو در ایران به پرنوسانترین و پرحاشیهترین بخشهای اقتصادی کشور مبدل گشته است. وجود دلالان بین قیمت عرضه خودرو توسط کارخانه و بازار آزاد اختلاف و شکاف بزرگی ایجاد کرده است. طرح عرضه خودرو در بورس در ابتدا با هدف ساماندهی قیمتها، حذف دلالی و شفافسازی معاملات کلید خورد و خیلی زود به محل نزاع میان نهادهای اقتصادی، تولیدکنندگان و بدنه دولت مبدل گردد. اما اینبار این خبر سایه سنگین شورای رقابت را بالای سر خود دارد و جدال بر سر عرضه خودرو بین دو جناح مختلف ایجاد شده است. در ادامه بیشتر این موضوع را مورد بررسی قرار میدهیم.
تا انتها با اکستریم مگ همراه باشید.
بررسی خبر فروش خودرو در بورس
حجتالله صیدی، رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار، اولینبار خبر عرضه خودرو در بورس را اعلام کرد. گزارشهای تسنیم نشان میدهد که مراحل اداری برای عرضه خودروهای خارجی انجام شده و این فرایند بیشتر از سه هفته به طول نمیانجامد. طبق این خبر، پنج الی شش خودرو وارداتی از برندهای مطرح با شرط موجود بودن در انبار واردکننده تأیید و پذیرش شدند. این شرط مهم از مرحله انتظار طولانی برای ترخیص از گمرک جلوگیری میکند.
البته در سمت دیگر سه خودروی داخلی رانا، ریرا و سورن از ایرانخودرو مجوز ورود به بورس را دریافت کردهاند. اینجا بود که پای شورای رقابت به ماجرا باز شد. باید گفت که این شورا وظیفه دارد، قیمت خودروهای داخلی را تنظیم نماید. این نهاد بلافاصله این تصمیم را غیرقانونی دانست و آن را زیر سؤال برد. در همین راستا سپهر دادجوی توکلی، سخنگوی این شورا بیان کرد:
«عرضه خودرو در بورس کالا خارج از دستورالعمل ۵۴۳ و غیرقانونی است و شورا با هرگونه اقدام مغایر قانون که موجب اخلال یا گمراهی سهامداران شود، مخالفت خواهد کرد.»
ثبت عرضه خودرو در بورس چگونه است؟
هدف اصلی عرضه خودرو در بورس، حذف کامل واسطهها و رانت است. خریدار در این روند، یک روز قبل از عرضه، پیشنهاد خود را ثبت میکند. در این مکانیزم، مشتری بدون نیاز به مراحل قرعهکشی و مستقیم از کارخانه با قیمتی کمتر از بازار، خرید خود را انجام میدهد. اجرای این طرح به نفع مصرفکننده و تولیدکننده است. خودروسازان با کشف قیمت واقعی، نقدینگی خود را مدیریت و زیان کمتری را تحمل میکنند.
بیشتر بخوانید: خوش فروش ترین خودروهای ایرانی بین ۱ تا ۲ میلیارد
تجربه سال ۱۴۰۱ چه چیزی را نشان می دهد؟
این اولینبار نیست که قرار است عرضه خودرو در بورس انجام شود. فروش خودرو در سال 1401 نیز در بورس عملی شد. نتیجه نهایی این مکانیزم، شفافسازی مرحله فروش و کمشدن رانت بود. البته این فرایند بیعیب نبود و برخی اوقات قیمت نهایی به نفع خریدار نبود و برخی خودروها بالاتر از نرخ کارخانه به فروش رسیدند، هرچند شکاف قیمتی کارخانه با بازار آزاد کمتر گردید. در نهایت بورس یک نهاد ارزانکننده نیست و افراد زیادی معتقدند که برای کارکرد درست این طرح بایستی عرضه کافی و سقف رقابت به درستی تنظیم گردد تا قیمت نهایی به نفع مصرفکننده تمام شود.
حرف اصلی شورای رقابت در خصوص این طرح چیست؟
شورای رقابت بیان میکند که خودروهای که تحت فروش بازار انحصاری قرار دارند، در محدوده دستورالعمل قیمتگذاری هستند و نباید در بورس عرضه شوند. بهطورکلی، خودرویی که رقابت کافی ندارد باید طبق دستورالعمل ۵۴۳ و توسط شورای رقابت قیمتگذاری شود.
البته طبق گفته سخنگوی این شورا، خودروهای وارداتی و برقی مشمول این دستورالعمل نیستند. قیمتگذاری و فروش این قبیل خودرو تابع یکسری قوانین دیگر هستند و در حیطه کاری شورای رقابت قرار ندارند. با این اوصاف احتمال عرضه خودروهای وارداتی در بورس وجود دارد؛ ولی خودروهای داخلی و انحصاری طبق نظر شورا نباید در بورس عرضه گردند.
مطالعه کنید: بررسی ۱۰ شاسی بلند پرفروش در بازار ایران و جهان
منطق حامیان بورس: شفافیت، کشف قیمت و حذف رانت
حامیان عرضه خودرو در بورس کالا، طبق استدلالهای زیر، عرصه خودرو در بورس را منطقی میدانند.
- حذف شکاف قیمتی و رانت: با فروش خودرو در بورس، دست دلالانی که شکاف قیمتی بزرگی بین قیمت کارخانه و بازار آزاد ایجاد کردهاند، کوتاه میشود. اختلاف قیمتی که جیب دلالان را پر میکند در واقع با عرضه ماشین در بورس کالا، با سازوکار حراج و رقابت شفاف، قیمت واقعی پیدا کرده و از بین میرود.
- نجات خودروساز از زیان انباشته: شرکتهای خودروسازی به دلیل قیمتگذاری دستوری پایینتر از قیمت تمامشده محصول با بحران مالی ناشی از انباشته و بدهی مواجهه هستند. فروش خودرو در بورس، حجم نقدینگی را افزایش میدهد و پیوست آن زیان را کاهش داده و منابع مالی بیشتری برای ارتقای خط تولید و تیراژ در اختیار تولیدکننده قرار میگیرد. بورس با این مکانیزم به توزیع سود فروش به نفع تولید کمک میکند.
- افزایش عرضه و انضباط: تنظیم فروش کالا در بورس، خودروسازان را ملزم به کارکردی منظم برای عرضه و فروش خودرو میکند. این روند در درازمدت با افزایش انضباط و فروش منظم به خروج سیستم فروش از فرایند قرعهکشی کمک مینماید.
واکنشها و نگرانیهای مخالفان: شوک قیمتی و دغدغه تورم
در سوی مقابل این جدال، نهادهایی مانند شورای رقابت مخالف اجرای این طرح هستند.
- ترس از تورمزایی قانونی: مخالفان فروش خودرو در بورس معتقدند که فروش در بورس کالا به قیمتهای بالای بازار آزاد جلوهای رسمی و قانونی میبخشد. دیدگاه این افراد این است که وظیفه دولت، مهار قیمتها برای حمایت از مصرفکننده است و بورس به افزایش گرانی و تورم کمک میکند.
- تداوم بحران عرضه: از طرف دیگر مخالفان کمبود فروش خودرو نسبت به تقاضای بالا را دلیل اختلاف قیمت میدانند. آنها معتقدند که بورس تنها حراج خودرو را از کف خیابان به مکانی رسمی و شیشهای منتقل میکند و تضمینی برای کاهش قیمتها وجود ندارد. در واقع رانت از افراد غیررسمی به نهادهای بزرگتر جابهجا شده و حذف نمیشود.
- بیعدالتی در دسترسی: همچنین مصرفکنندگانی که از سواد مالی کمتری برخوردارند از این فرایند حذف میشوند و خودروها به دست سرمایهگذارانی که نقش مصرفکننده ندارند، میرسد.
